Việt Nam: giáo dục lạc nhịp vì tư duy kim tiền

Thứ Sáu, 14.09.2018, 17:24

“Giáo dục là quốc sách”. Tại Việt Nam, mặc dù tỷ lệ chi ngân sách cho giáo dục luôn ở mức rất lớn, thậm chí không hề thua kém các nước phát triển, nhưng tại sao nền giáo dục vẫn lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng như ngày hôm nay?

Đó là bởi vì tiền đã không được giành cho đúng mục đích để giải quyết những vấn đề nổi cộm nhất của ngành, mà lại bị đổ vào những dự án “khủng”, núp danh “cải cách, đổi mới”, nhưng thực chất chỉ nhằm tạo cơ hội kiếm trác, ăn chia. Trách nhiệm, nếu có, không chỉ thuộc về những người làm công tác quản lý giáo dục, mà còn là lỗi ở sự dễ dãi của hệ thống chính trị lẫn sự thờ ơ của cả xã hội – thứ có thể giết chết “tiền đồ” của cả một dân tộc.

Sách giáo khoa thực nghiệm gây tranh cãi của GS Hồ Ngọc Đại

Công bằng mà nói, mặc dù thời bao cấp nghèo khổ, thiếu thốn đủ đường, nhưng nền giáo dục khi ấy xem ra vẫn còn tử tế hơn rất nhiều so với bây giờ. Sau khi kinh tế được cởi trói, đi theo định hướng thị trường, nền giáo dục Việt Nam cũng bắt đầu bị cuốn vào vòng xoáy kim tiền, với những cơn sốt dự án, song bằng tư duy “tiểu nông” của những người thực hiện, gây tốn kém không biết bao nhiêu tiền bạc của đất nước. Sau hai lần thay sách giáo khoa trong thập niên 1990 – 2000 (bằng vốn vay ODA lên tới 2 tỷ USD), sang tới năm 2011, Bộ Giáo dục lại trình Quốc hội đề án Đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông mới với kinh phí ước đạt 70 ngàn tỷ VNĐ, khiến dư luận không khỏi bức xúc; Rồi sau nhiều lần điều chỉnh và trả lời chất vấn tại Quốc hội, các vị quan chức giáo dục lại điều chỉnh con số, rút từ 34.275 tỷ xuống còn 462 tỷ để được thông qua. Có lẽ những người này chỉ đang tìm cách giải ngân tiền, chứ chẳng phải vì mục đích “nâng cao chất lượng” hay xa hơn là “trồng người”, dù cho ngân sách rót ít hay nhiều thì cuối cùng họ vẫn có phương án để tiêu. Vì thế, có người còn nói vui, rằng Bộ Giáo dục bây giờ đi làm dự án, quản lý dự án là chủ yếu chứ không còn là quản lý giáo dục nữa. Phải chăng, cũng vì vậy mà tồn tại một xu hướng, khi những vị có bằng cấp về kinh tế, kinh doanh, thương mại, … lại hay được giao trọng trách lèo lái con thuyền giáo dục, hơn là những triết gia, nhà tư tưởng hay sư phạm thuần túy.

Hiện nay, không ít cá nhân gắn mác giáo sư tiến sĩ hay chuyên gia giáo dục đang phải sống dựa vào công việc viết sách, bởi vậy họ thường mong có dự án để khỏi thất nghiệp. Nói về sách giáo khoa, đây thực ra không phải là vấn đề quá phức tạp. Nếu không hoặc chưa có giáo trình tử tế, chúng ta hoàn toàn có thể nhập khẩu từ những nền giáo dục tiên tiến, về dịch và cải biên lại cho phù hợp để dạy cho học sinh; duy chỉ những môn đặc thù như ngữ văn, lịch sử, công dân giáo dục, … là cần biên soạn thật tử tế để phù hợp với văn hóa, bản sắc, lẫn ý chí của dân tộc; Ngay đến Hàn Quốc cũng lựa chọn phương án này khi lấy sách giáo khoa của Nhật Bản để dạy cho học sinh. Cách làm như trên, chắc chắn cũng không thể tốn kém như những đề án “tỷ USD” của Bộ Giáo dục. Ngoài ra, việc viết sách giáo khoa cũng không đến mức quá khó, nếu biết huy động và kêu gọi các trí thức “thật sự” tham gia, không vì mục tiêu lợi nhuận. Chẳng hạn, Nhóm giáo dục Cánh Buồm của nhà giáo Phạm Toàn, từ nhiều năm qua đã chia sẻ miễn phí trên mạng bộ sách giáo khoa (được đánh giá là rất tốt và nhân văn) đối với bậc học đến lớp 9. Hay Tiến sĩ Giáp Văn Dương có lần từng thẳng thắn phát biểu, rằng “Nếu để các trí thức viết sách giáo trình, không cần đến hàng ngàn tỷ, mà chỉ cần một phần kinh phí rất nhỏ, hay thậm chí cả khi Bộ Giáo dục không hỗ trợ, thì chúng tôi vẫn có thể làm được.” Ngoài ra, nhà nước cũng nên chấm dứt độc quyền, hãy để nhà trường, giáo viên, phụ huynh và người học được tự do lựa chọn sách giáo trình, trên tinh thần đáp ứng được yêu cầu về chất lượng.

Sách của nhóm Cánh buồm, dự án giáo dục vì cộng đồng, được chia sẻ miễn phí trên mạng và chắc chắn có nội dung tốt hơn nhiều so với sách của ông Hồ Ngọc Đại.

Mới đây, dư luận nổi lên nhiều tranh cãi trái chiều xoay quay cuốn sách giáo khoa tiếng Việt thực nghiệm của ông GS Hồ Ngọc Đại (trong đó hướng dẫn phương pháp đánh vần mới và nhiều bài đọc lạ, bị đánh giá là có chất lượng rất thấp và không phù hợp với tâm, sinh lý của người học nhỏ tuổi). Tại sao Bộ Giáo dục đã nhiều lần thay sách giáo khoa, tốn kém không biết bao nhiêu là tiền, nhưng vẫn để học sinh phải học sách thực nghiệm như vậy? Chưa hết, có nguồn tin còn cho biết, một vài vị lãnh đạo giáo dục đã chỉ đạo các địa phương phải mua sách thực nghiệm của Trung tâm Công nghệ giáo dục (do ông Đại làm giám đốc) với kinh phí lên tới hàng trăm tỷ đồng.

Không chỉ sách giáo khoa, nhiều quan chức giáo dục cùng với các ekip, sân sau của mình cũng đã không ít lần vẽ ra hàng loạt sáng kiến, đề án đổi mới như “Dạy học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2008-2020” (kinh phí gần 10.000 tỷ đồng); Mô hình trường học mới tại Việt Nam (VNEN, cóp nhặt kinh nghiệm cải cách giáo dục của Columbia bên Nam Mỹ, dự toán hết hơn 86 triệu USD, huy động từ nguồn vốn vay của Ngân hàng Thế giới) – tất cả đều thất bại thảm hại, nhưng đã nướng tới hàng trăm triệu USD; Hay trong tháng 5/2018, Bộ Giáo dục lại trình Chính phủ và Quốc hội Đề án “Đổi mới thi THPT quốc gia và tuyển sinh ĐH-CĐ sư phạm, trung cấp sư phạm hệ chính quy giai đoạn 2018-2020” với kinh phí 749 tỷ đồng, mang danh là “đổi mới” nhưng nội dung, về cơ bản cũng chẳng khác là bao so với các phương án từng được áp dụng trong quá khứ.

Trong lúc nhiều nơi còn thiếu trường, lớp, học sinh phải học tạm ở nhà lán, mái lợp … Bộ Giáo dục lại ném hàng chục ngàn tỷ đồng cho những dự án như thay sách giáo khoa, liệu có đáng?

Trước thực trạng giáo dục đang bị biến tướng, trở thành “mỏ vàng” cho nhiều thế lực “lợi ích nhóm” xâu xé, cơ quan chức năng nào sẽ lãnh trách nhiệm làm rõ và xử lý sai phạm (nếu có)? Không thể mãi để học sinh Việt Nam – vốn được đánh giá là thông minh so với mặt bằng chung của thế giới – bị đem ra làm “chuột bạch” cho các đề án cải cách, đổi mới của những nhà quản lý chưa hẳn là thiếu hiểu biết nhưng vô tâm. Sau cùng, giáo dục, cùng với y tế là hai trụ cột căn bản của xã hội, cần thiết phải được vận hành theo hướng nhân văn thay vì chỉ chăm chăm tìm kiếm lợi nhuận. Chúng ta kiên quyết không chấp nhận cho những hành vi núp bóng, đội lốt dự án để mưu cầu lợi ích cá nhân hay nhóm, xa rời trách nhiệm chuyên môn, đẩy giáo dục và tương lai đất nước vào vòng luẩn quẩn.