Nền kinh tế trí thức đang bị “viêm” một chân?

Thứ Sáu, 04.05.2018, 14:04

Giáo dục đào tạo được xác định là một trong “bốn chân” của nền kinh tế tri thức. Thế nhưng, cái “chân” mang tên giáo dục và đào tạo của chúng ta dường như đang bị “viêm” và cần phải “điều trị” gấp nếu muốn xây dựng nền kinh tế tri thức.

Hiểu về “Kinh tế tri thức”

Kinh tế tri thức đã và đang là xu hướng toàn cầu

Khái niệm kinh tế tri thức manh nha xuất hiện từ đầu những năm 1960 của thế kỷ trước, tiên phong bởi Fritz Machlip và Peter Drucker.

Các nhà kinh tế và quản lý đã sử dụng nhiều tên gọi khác nhau để mô tả nền kinh tế tương lai của nhân loại: Nền kinh tế công nghệ cao, kinh tế thông tin, kinh tế số hóa, kinh tế mạng, kinh tế dựa vào tri thức, nền kinh tế của trí tuệ sáng tạo,… trong đó thuật ngữ được sử dụng phổ biến nhất là nền kinh tế tri thức.

Không giống với nhiều thuật ngữ khoa học khác, trên thực tế hầu như chỉ có một khái niệm về kinh tế tri thức được thừa nhận: “Kinh tế tri thức là nền kinh tế được xây dựng trên cơ sở sản xuất, phân phối, sử dụng tri thức và thông tin”, hay “nền kinh tế tri thức là nền kinh tế sử dụng có hiệu quả tri thức cho phát triển kinh tế và xã hội”.

Như vậy, nền kinh tế tri thức là nền kinh tế tạo ra giá trị chủ yếu thông qua sản xuất, phân phối và sử dụng tri thức. Nền tảng của kinh tế tri thức là tri thức và động lực của nó là khoa học công nghệ, đặc biệt là những ngành công nghệ cao. Trong nền kinh tế này, tri thức và thông tin vượt lên tất cả các nhân tố khác đều giữ vai trò “đầu tàu” quyết định sự phát triển kinh tế – xã hội.

Ngân hàng Thế giới đánh giá: “Đối với các nền kinh tế tiên phong trong nền kinh tế Thế giới, cán cân giữa hai yếu tố tri thức và các nguồn lực đang nghiêng về tri thức.Tri thức thực sự đã trở thành yếu tố quan trọng nhất quyết định mức sống – hơn cả yếu tố đất đai, hơn cả yếu tố tư liệu sản xuất, hơn cả yếu tố lao động. Các nền kinh tế phát triển nhất về công nghệ ngày nay thực sự đã dựa vào tri thức”.

Được cụ thể hóa trong chủ trương, đường lối

Đã được cụ thể hóa trong đường lối nghị quyết của Đảng, Nhà nước

Ngay từ Đại hội VIII đã khẳng định: “Đến năm 2020 về cơ bản nước ta trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại” và đến Đại hội X, Đảng ta đã cụ thể hóa thêm: “Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức”.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về phát triển khoa học và công nghệ đã khẳng định: “Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với phát triển kinh tế tri thức và bảo vệ môi trường”. Trong đó nhấn mạnh, phát triển khoa học và công nghệ thực sự là động lực then chốt của quá trình phát triển nhanh và bền vững. Như vậy có thể thấy Đảng, Quốc hội đã rất coi trọng việc tạo ra động lực cho việc hình thành và phát triển kinh tế tri thức.

Ủy ban Kinh tế của Quốc hội đã có báo cáo khẳng định, lợi thế từ sở hữu các nguồn lực tài nguyên thô và giá nhân công rẻ, hàm lượng công nghệ thấp của chúng ta đang ngày càng khó bền vững. Thay vào đó, hàm lượng công nghệ cao, kỹ năng lao động, cơ sở hạ tầng và năng lực quản lý mới là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Hiện nay, Quốc hội cũng đang sửa đổi Luật Khoa học và Công nghệ theo hướng: Thể chế hóa những quan điểm, chính sách của Đảng về phát triển khoa học và công nghệ; sửa đổi, bổ sung nội dung để gỡ những “nút thắt”, tạo ra sự thống nhất, đồng bộ của pháp luật về khoa học và công nghệ; triển khai thực hiện các nhiệm vụ then chốt mang tính đột phá trong hoạt động khoa học-công nghệ…

Cùng với đó, Chiến lược Phát triển khoa học-công nghệ quốc gia cũng đã được Chính phủ phê duyệt với những giải pháp và chương trình hành động rất cụ thể.

Do đó, chiến lược phát triển đất nước ta là chiến lược dựa vào tri thức và thông tin. Nền kinh tế nước ta phải phát triển theo mô hình hai tốc độ: chuyển nền kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp và kinh tế công nghiệp sang KTTT. Hai nhiệm vụ ấy phải thực hiện đồng thời, lồng ghép, đan xen, hỗ trợ cho nhau.

Điều đó có nghĩa là đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; Nâng cao năng lực sản xuất các ngành công nghiệp và dịch vụ cơ bản; Đồng thời nhanh chóng phát triển các ngành dựa vào tri thức và công nghệ cao, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng nhanh các ngành kinh tế dựa vào tri thức.

Tư tưởng “kinh doanh”, bằng cấp trong giáo dục đang ảnh hưởng đến kinh tế tri thức?

Muốn xây dựng nền kinh tế tri thức, cần phải chấn chỉnh tư tưởng bằng cấp, kinh doanh trong giáo dục?

Bốn trụ cột của nền kinh tế tri thức được xác định là: Môi trường kinh tế và ; Giáo dục và đào tạọ; Mạng lưới các trung tâm nghiên cứu, đại học, tổ chức chuyên gia cố vấn, doanh nghiệp tư nhân, các nhóm cộng đồng; Hạ tầng cơ sở thông tin, từ radio đến Internet, đặc biệt là hệ thống viễn thông.

Vậy là, Giáo dục đào tạo được xác định là một trong “bốn chân” của nền kinh tế tri thức. Thế nhưng, cái “chân” mang tên giáo dục và đào tạo của chúng ta dường như đang bị “viêm” và cần phải “điều trị” gấp nếu muốn xây dựng nền kinh tế tri thức.

Theo một thống kê, hiện nay hàm lượng chất xám trong sản phẩm của Việt Nam là rất thấp: “Đến 2020, giá trị sản phẩm công nghệ cao và sản phẩm ứng dụng công nghệ cao dự kiến đạt khoảng 45% trong tổng GDP. Giá trị sản phẩm công nghệ chế tạo chiếm khoảng 40% trong tổng giá trị sản phẩm công nghiệp” (Văn kiện Đại hội XI Đảng Cộng sản Việt Nam).

Và đầu tư cho khoa học, công nghệ ở Việt Nam so sánh tương quan với các quốc gia trong khu vực cũng ở mức thấp. Hiện nay, Việt Nam chỉ dành khoảng 0,5% – 0,6% GDP cho hoạt động khoa học, công nghệ, trong khi đó con số này ở Malaysia là 1%, Singapore là 3%…

Trong khi nước ta hiện có đội ngũ trí thức đông đảo với khoảng hơn 2,6 triệu người có trình độ từ đại học trở lên, chưa kể những trí thức ở nước ngoài. Nhưng chúng ta vẫn đứng ở nửa dưới của bảng xếp hạng nền kinh tế tri thức (Knowledge Economy Index – KEI) toàn cầu (Việt Nam là 3,51; Mỹ 9,02; Singapore: 8,44; Malaysia: 6,07…).

Những số liệu và thực tiễn đã và đang chứng minh, Việt Nam là xã hội chuộng bằng cấp, đến nỗi nhiều khi bằng cấp không giúp gì được nhiều cho công việc song vẫn nhiều người lao đi sưu tầm bằng cấp, và đây là điểm khai thác lợi nhuận của nhiều trường đại học.

Hệ lụy ất yếu, một số đại học có xu hướng trở thành một cơ sở thương mại. Họ cư xử với sinh viên như khách hàng. Thay vì tập trung giúp sinh viên phát huy trình độ và kỹ năng mềm thì không ít trường lại lợi dụng “tư tưởng bằng cấp” của người Việt để tạo ra lợi nhuận.

Nói cách khác, hệ lụy của “tư tưởng bằng cấp” đang tạo ra xu hướng thương mại hóa trong giáo dục. Hệ quả trước mắt ai cũng thấy là nhiều sinh viên hoàn toàn chưa xác định được sau khi tốt nghiệp mình sẽ làm gì? Số lượng sinh viên bỏ học nửa chừng không hề nhỏ. Còn số sinh viên bỏ ra số tiền lớn, sau đó theo đuổi một sự nghiệp không hề liên quan đến bằng đại học mà họ vất vả mấy năm ròng để lấy cũng đông không kém. Ngay cả những sinh viên đã lấy thành công tấm bằng trong lĩnh vực họ thực sự đam mê thì thường thiếu những kỹ năng mềm cần thiết mà thực tiễn cần.

Đây chính là một trong những điểm yếu trong đường lối giáo dục ở đa số các trường đại học hiện nay mà người học, người dạy và cả xã hội đều thấy. Tuy nhiên, các vị lãnh đạo, các nhà nghiên cứu thì hoặc là cố tình không thấy hoặc là không thể thấy mà cứ lao đầu vào nghiên cứu chương trình mới, áp dụng một cách máy móc các phương pháp giáo dục của các nước, loay hoay với các đề án này, công trình kia. ..

Nói ví von một chút, nền giáo dục của ta như trồng một cái cây, giáo viên là gốc rễ còn học sinh là hoa là trái. Người trồng là các cấp quản lý và xã hội đều muốn có hoa thơm, quả ngọt nên cứ ‘chăm chăm’ vào bao trái, tỉa cành, phun thuốc kích thích mà quên bón phân tưới nước cho gốc.

Thành thử, mục tiêu xây dựng nền kinh tế tri thức là đúng đắn. Có điều, thông qua những con số thống kê và thực tiễn của ngành giáo dục nước nhà thời gian qua cho thấy ngành giáo dục còn quá nhiều việc phải làm. Trong đó vấn đề cấp thiết là phải chấn hưng lại tư tưởng bằng cấp, kinh doanh trong giáo dục. Nếu không, mục tiêu xây dựng nền kinh tế tri thức vẫn chỉ là một chính sách hay, đường lối đúng trên “bàn giấy” mà thôi.