Luật Tiếp cận thông tin: Hướng đi cụ thể cho việc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”

Thứ Tư, 09.05.2018, 15:38

Kể từ ngày 1/7/2018 tới đây, Luật Tiếp cận Thông tin của Việt Nam sẽ chính thức có hiệu lực, Việt Nam sẽ là một trong số hơn 100 quốc gia đã thông qua các bộ luật yêu cầu Nhà nước phải công bố thông tin.

Luật Tiếp cận thông tin đảm bảo vai trò giám sát của người dân

Luật tiếp cận thông tin được xây dựng dựa trên nền tảng của 2 bản Hiến pháp (Điều 69, Hiến pháp năm 1992 và Điều 25, Hiến pháp năm 2013), nội dung quy định về những quyền tự do, dân chủ của người dân. Trong đó, có quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do lập hội và quyền biểu tình.

Luật tiếp cận thông tin ra đời người dân sẽ nắm bắt được nhiều thông tin có ích cho bản thân

Luật đã thể hiện được những quan điểm mới và đúng đắn về quyền tiếp cận thông tin, cơ bản phù hợp với cac quy định của pháp luật Việt Nam và các giá trị cơ bản của quyền con người, quyền công dân theo các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Quyền được tiếp cận thông tin là quyền cơ bản, quyền tự do của mỗi con người, tạo nên sự công bằng, bình đẳng cho con người. Đây là quyền đã “xóa đói” và “xóa sự lạc hậu” của thông tin nhà nước, tạo được niềm tin của người dân đối với các chính sách của Nhà nước.

Trước đây do thiếu các quy định rằng buộc trách nhiệm của các cơ quan công quyền trong việc công khai thông tin, đã dẫn đến tình trạng lợi dụng đặc quyền và đặc lợi trong cơ quan nhà nước. Điều này tạo nên sự bất bình đẳng, công bằng trong xã hội và khi phát hiện ra lại rất khó quy kết trách nhiệm cho một chủ thể cụ thể để chịu trách nhiệm cung cấp thông tin.

Việc ra đời quyền tiếp cận thông tin, sẽ quy định cụ thể các thủ tục làm việc giữa chính quyền và người dân, sẽ xóa đi sự lúng túng, “lừa dối” và những thái độ đùn đẩy của quan chức nhà nước khi thực hiện trách nhiệm phải cung cấp thông tin cho người dân.

Đơn giản như việc quy hoạch đất đai thiếu công khai, minh bạch nên nhiều đối tượng đã trục lợi từ việc này. Một mảnh đất có vị trí đẹp có thể được quy hoạch thành đô thị trong tương lai. Nếu thông tin này bị rò rỉ một cách “kín đáo” cho riêng một vài đối tượng mua trước với giá rẻ. Sau đó đến khi mảnh đất đó trở thành khu đô thị thì được bán với giá gấp trăm, nghìn lần.

Việc trục lợi từ quy hoạch đất đai thiếu công khai chỉ là một trong những bất cập thông tin giữa cơ quan nhà nước và người dân. Việc người dân thiếu được cung cấp thông tin và chỉ một bộ phận được cung cấp thông tin, thì lợi nhuận ấy sẽ rơi vào túi cá nhân, nhà nước và người dân sẽ bị thiệt hại và thất thoát đi một số tiền lớn. Đây là một lỗ hổng lớn không chỉ ở góc độ của pháp luật, mà người dân đã nghèo sẽ ngày càng nghèo đi và người giàu sẽ càng giàu lên mà không bị phát hiện ai là người vi phạm pháp luật.

Luật Tiếp cận thông tin ra đời, công sẽ có quyền tiếp cận thông tin bằng hai cách, đó là tự do tiếp cận thông tin mà nhà nước đã công khai và yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp. Ngườ nước ngoài cũng sẽ bình đẳng được tiếp cận mọi thông tin như một công dân Việt Nam.

Việc cung cấp thông tin cho người dân là rất lớn và rộng, còn thông tin bị cấm, thông tin mật sẽ được giảm xuống. Hiện nay, về tài liệu mật ở Việt Nam được quy định tại Pháp lệnh bảo vệ bí mật Nhà nước năm 2000 và một số pháp lệnh, nghị định hạn chế tiếp cận quyền thông tin của công dân. Những pháp lệnh và nghị định này đã không còn phù hợp với Hiến pháp 2013, vì phần nào hạn chế quyền của công dân.

Với sự ra đời của Luật tiếp cận thông tin thì công dân chỉ không được tiếp cận thông tin bao gồm: thông tin thuộc bí mật nhà nước (thông tin có nội dung quan trọng thuộc lĩnh vực, chính trị, quốc phòng, an ninh quốc gia, đối ngoại, kinh tế, khoa học, công nghệ…); những thông tin nếu công dân tiếp cận sẽ gây nguy hại đến lợi ích nhà nước như: ảnh hưởng xấu đến quốc phòng, an ninh quốc gia, quan hệ quốc tế, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng, gây nguy hại đến tính mạng, cuộc sống hoặc tài sản của người khác… và một số tài liệu nội bộ của cơ quan nhà nước.

Luật Tiếp cận thông tin đảm bảo thống nhất với Bộ luật hình sự 2015

Mới đây, sau một quá trình xây dựng và thảo luận kéo dài, Việt Nam sẽ chính thức thông qua Luật Tiếp cận thông tin. Thì theo phương pháp đánh giá theo phươgn pháp đáhn giá quyền tiếp cận thông tin – Right to Information Rating, (gọi tắt là phương pháp đánh giá RTI – một phương pháp được thế giới công nhận). Luật Tiếp cận thông tin của Việt Nam đã ghi nhận những điểm số quan trọng trong số quốc gia có đạo luật về tiếp cận thông tin.

Theo Giám đốc điều hành của Trung tâm Pháp luật và Dân chủ (CLD) – ông Toby Mendel đã nhận định: “Chúng tôi vui mừng chào đón Việt Nam tham gia vào nhóm các nước có luật về quyền tiếp cận thông tin. Đây là điểm khởi đầu tốt đẹp và chúng tôi hy vọng người dân trong nước sẽ áp dụng luật để tiếp tục cải thiện làm cho luật tốt hơn.”

Luật Tiếp cận thông tin có hiệu lực thì bản đồ quy hoạch Thủ Thiêm sẽ có hồi kết

Việc minh bạch thông tin như việc chính quyền để “thất lạc” bản đồ quy hoạch Thủ Thiêm là một trong những tin đang “sốt” trong thời gian qua. Một bản đồ quy hoạch 1/5000 do Thủ tướng phê duyệt năm 1996 đã bị biến mất, bản đồ có giá trị quan trọng để dựa vào đó nhằm quản lý duyệt chi tiết, bồi thường và giải tỏa Khu đô thị Thủ Thiêm.

Việc triển khai dự án, quyết định thu hồi đất ở Thủ Thiêm từ ngày 10/02/2002 theo Quy hoạch 367 của Thủ tướng Chính phủ có yêu cầu là phải kèm bản đồ 1/5000 của năm 1996. Nhưng trên thực tế thì việc triển khai dự án và quyết định thu hồi đất ở Thủ Thiêm lại được dựa trên bản đồ Quy học điều chỉnh năm 2005, đây là điều hoàn toàn trái pháp luật.

Có thể vì “lợi ích nhóm” mà người dân đã bị che mắt về việc được tiếp cận thông tin bản đồ Quy hoạch Thủ Thiêm

Việc thiếu sự minh bạch thông tin và thiếu sự chính xác trong thông tin của cơ quan hành chính nhà nước như tấm bản đồ Thủ Thiêm bị thất lạc. Đã khiến những người dân ở đây không hề biết có chắc chắn hay không khu đất của họ nằm trong quy hoạch. Nếu những người dân này biết được, thì chắc chắn họ sẽ không xây nhà kiên cố, để phát triển lâu dài.

Việc chính quyền không công bố bản đồ quy hoạch phát triển đối với người dân, thì vùng đất sẽ sớm rơi vào bẫy của những kẻ “cò mồi” mua rẻ, bán đắt, làm cho người dân sống ở Thủ Thiêm “không biết đâu mà lần”.

Và một điều chắc chắn sẽ xảy ra đó là sự thiếu thông tin minh bạch trong chính sách và tài chính của cơ quan nhà nước liên tục xảy ra, thì sẽ đồng nghĩa với những chỉ số tham nhũng cao. Và nếu tình trạng này không được cải thiện, thì chỉ số minh bạch của Việt Nam sẽ mãi xếp ở mức trung bình thấp trên bảng xếp hạng.

Ngày của Luật Tiếp cận thông tin chính thức có hiệu lực, là ngày mà người dân được thực hiện quyền tiếp cận thông tin và thực hiện tốt việc “dân biết, dân bàn, ldân làm và dân kiểm tra”. Và chắc chắn điều này sẽ cho thấy việc đứng phía sau những tấm bản đồ như câu chuyện ở Thủ Thiêm là gì?