Đầu tư cho Đặc khu: Cần thiết, nhưng không phải để “dạo chơi”!

Thứ Hai, 23.04.2018, 15:23

Dự thảo Luật Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt (gọi tắt là đặc khu: ĐK) đã được bổ sung tên của các đơn vị hành chính, kinh tế đặc biệt, thành Luật Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt Vân Đồn, Bắc Vân Phong, Phú Quốc. Động thái này cho thấy quyết tâm rõ ràng về việc hình thành các đặc khu ở ba địa phương trên.

Cần “cú huých” từ đặc khu?

Phú Quốc cùng với Bắc Vân Phong, Vân Đồn là 3 ĐK được kỳ vọng lớn vào sự phát triển

ĐK kinh tế là sản phẩm và cơ chế thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, với tiền thân là các mô hình cảng tự do, khu thương mại tự do, khu công nghiệp và chế xuất, khu kinh tế tự do… Chúng xuất hiện đầu tiên ở Italy năm 1547 và ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương vào đầu thế kỷ 18, tiêu biểu là khu mậu dịch tự do Singapore (1819) và khu mậu dịch tự do Hồng Kông (1842).

Đến nay trên thế giới đã có hơn 3.500 ĐK và khu kinh tế tự do tại 135 quốc gia. Trung Quốc được coi là nước có nhiều thành công trong xây dựng ĐK kinh tế. Trên thực tế, các ĐK đang đóng góp khoảng 22% GDP, 45% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và 60% kim ngạch xuất khẩu hằng năm của Trung Quốc…

Còn đối với 3 ĐK tương lai của nước ta thì sao? Đây là chủ trương đã có từ lâu và nay đã quyết, cho nên không được bàn lùi mà nên bàn tiến để biến chủ trương đó thành hiện thực, hiệu quả cao.

Theo cách nhìn nhận của nhiều chuyên gia, nhà khoa học, Vân Đồn (Quảng Ninh) với cửa khẩu Móng Cái, tạo thêm kênh mới trực tiếp giao thương với Trung Quốc cả về thương mại và du lịch nghỉ dưỡng cao cấp; Bắc Vân Phong (Khánh Hòa) có thế mạnh là cảng biển và cung cấp các dịch vụ hậu cần biển, du lịch quốc tế cao cấp phục vụ cả đối tượng dân sự và quân sự; Phú Quốc (Kiên Giang) nằm gần Singapore, Malaysia và ở trung tâm của khu vực địa lý ASEAN, nên có nhiều triển vọng nhất trong định hướng trở thành một “mô hình Singapore mới” ở Việt Nam.

Đáng chú ý, theo bản thẩm định đề án Bộ Tài chính gửi các Bộ thì sẽ có 1,57 triệu tỷ đồng là tổng số vốn dự kiến cần huy động để đầu tư cho 3 ĐK. Cơ cấu của 1.57 triệu tỷ đồng này như sau:

Con số 270.000 tỷ dành cho ĐK Vân Đồn trong giai đoạn 2018 – 2030, trong đó tỷ lệ vốn trong nước và nước ngoài là 50 – 50. Tiếp đến, 400.000 tỷ đồng dành cho ĐK Bắc Vân Phong trong giai đoạn 2019 – 2025. Cuối cùng, cao nhất – 900.000 tỷ đồng, trong giai đoạn 2016 – 2030, để đưa đảo Phú Quốc trở thành một ĐK sầm uất, trong đó nguồn vốn trong nước chiếm khoảng 59%, vốn nước ngoài khoảng 41%.

Bên cạnh đó, các ưu đãi đó bao gồm miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm và giảm một nửa trong các năm tiếp theo. Thậm chí, nếu là nhà quản lý, nhà khoa học, hay chuyên gia được miễn thuế tới 10 năm đầu, nhưng không quá 2030. Miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 4 năm và giảm 50% trong 9 năm tiếp theo.

Nhà đầu tư được thuê đất tối đa 99 năm so với mức tối đa 70 năm hiện tại. Rồi, nhà đầu tư cũng được hưởng những ưu đãi thuế xuất nhập khẩu tại khu phi thuế quan, được lưu hành tự do ngoại tệ và có thể làm visa ngay tại đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt.

Những lợi thế sẵn có, cùng với ưu đãi đặc biệt về cơ chế, chính sách, rất nhiều người kỳ vọng 3 ĐK sẽ là “cú huých” lớn cho sự phát triển của kinh tế – xã hội địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung trong tương lai.

Tuy nhiên, các nhà kinh tế học thuộc Đại học Paris-Dauphine cho rằng, Các ĐK giúp gia tăng giá trị xuất khẩu nhưng đồng thời cũng là cái cớ khiến nhiều quốc gia không chịu mở cửa mà tiếp tục giữ nguyên các hàng rào bảo hộ cho phần còn lại của nền kinh tế. Điều này tạo ra sự méo mó bên trong nền kinh tế của các quốc gia.

Vẫn còn những vấn đề đáng phải quan tâm

Rõ ràng, quá trình từ hình thành đến phát triển về ĐK là cả một quá trình dài và nó là yêu cầu cấp thiết của sự phát triển, kiến thiết đất nước. Có điều, hiệu quả của nó trong thực tiễn như thế nào vẫn còn phải xem xét, vì còn quá nhiều vấn đề liên quan cần cân nhắc.

An ninh quốc phòng là vấn đề đáng quan tâm nhất vì 3ĐK đều nằm ở các vị trí trọng yếu

1.Ưu đãi chưa phải là tất cả.

Cần phải nhìn nhận từ thực tế thu hút đầu tư bao nhiêu năm qua là ưu đãi tuy quan trọng nhưng không phải là điều quan trọng nhất. Chẳng phải, Chính phủ luôn giành những ưu đãi đầu tư lớn nhất cho những khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn, các khu kinh tế ven biển nhằm thu hút đầu tư tư nhân. Ấy thế mà, các nhà đầu tư vẫn lựa chọn đầu tư vào những khu vực kém ưu đãi hơn, nhưng có môi trường đầu tốt hơn như TP HCM, Hà Nội, Bình Dương, Bắc Ninh…

Liên quan đến vấn đề này, TS Nguyễn Đình Cung – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương, chưa tin ba ĐK sẽ phát triển thành công các ngành công nghệ cao, bởi Hà Nội và TP.HCM có khả năng tốt nhất nhưng vẫn không làm được.

Đồng quan điểm, GS Nguyễn Mại dẫn chứng khi Samsung quyết định đầu tư trung tâm nghiên cứu phát triển tại Hà Nội quy mô khoảng 3.200 kỹ sư, UBND TP Hà Nội định cấp đất tại Đông Anh, rồi Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Samsung đều không đồng ý. Lý do là những kỹ sư công nghệ cao chỉ thích hợp làm việc tại khu vực trung tâm Hà Nội.

Phó Chủ tịch Quốc hội Phùng Quốc Hiển cũng quan ngại: “Cần phải xem xét lại kỹ mức ưu đãi, bởi nếu không cẩn thận thì chẳng thu được gì nhiều lắm so với số bỏ ra. Nếu không cẩn thận sẽ tạo ra gánh nặng cho ngân sách nhất là sử dụng chính sách miễn, giảm, giãn một cách tràn lan”.

2.“Bàn đạp” cho phát triển ĐK chưa hoàn toàn thuận lợi?

Để quy hoạch, hình thành mô hình ĐK, cho đến thực tiễn thì các nhà hoạch định chính sách cần tính đến các điều kiện xung quanh nó. Trong đó, mức độ sẵn sàng trong phát triển các đặc khu cần được tính đến.

Theo nhiều chuyên gia, đặc khu Phú Quốc có thể phát triển cụm ngành du lịch, đặc khu Vân Đồn nếu có chiến lược quyết liệt phát triển gắn với nền kinh tế Trung Quốc sẽ có cơ hội lớn. Còn đặc khu Bắc Vân Phong, đến nay chưa rõ chỗ dựa phát triển và nền tảng cho thành công..v..v.

3. Nguy cơ khó kiểm soát vấn đề tham nhũng.

Tại 3 tỉnh được kỳ vọng lớn trở thành ĐK kinh tế, bong bóng bất động sản đã nổ. Đến nỗi, Thủ tướng và Bộ Xây dựng phải yêu cầu các địa phương đề xuất các biện pháp để ổn định thị trường, phòng ngừa và ngăn chặn hiện tượng đầu cơ, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, chuyển mục đích sử dụng đất trái pháp luật. Ngăn chặn việc phân lô bán nền trái quy định, không để xảy ra tình trạng sốt nóng giá đất nền và dẫn đến hiện tượng bong bóng bất động sản.

Trong khi đó, những gì liên quan bất động sản luôn dễ tạo lợi ích nhóm. Song song với việc trao cơ chế, quyền hành mạnh mẽ cho trưởng ĐK, nguy cơ tham nhũng, lộng quyền càng cao nếu Trung ương kiểm soát không tốt.

Nên nhớ, tham nhũng là một trong nhiều nguyên nhân thất bại của một số ĐK kinh tế. Các ĐK ở châu Phi thường lâm vào tình trạng thiếu vốn xây dựng cơ sở hạ tầng như đường, đường ray, cảng biển..v..v.

4. Vấn đề an ninh – quốc phòng.

Về nguyên tắc cần có cơ chế ưu đãi đột phá cho các ĐK kinh tế. Tuy nhiên, những hệ lụy, nguy cơ từ sự phát triển của mô hình ĐK cũng luôn tiềm ẩn, nhất là vấn đề an ninh – quốc phòng.

PGS.TS Hoàng Ngọc Giao, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách pháp luật và phát triển cảnh báo: “3 ĐK kinh tế Vân Đồn, Bắc Vân Phong và Phú Quốc đều nằm ở vị trí rất nhạy cảm về chủ quyền quốc gia, an ninh – quốc phòng và môi trường nên cần có giải pháp để đảm bảo các nhà đầu tư nước ngoài không xây tường kín mít rồi trong đó, người lao động nước ngoài dày đặc, biến ĐK thành một đơn vị ngoại bang trong lãnh thổ Việt Nam”.

Từ những quan ngại rất có cơ trên, dẫu biết phát triển ĐK là cần thiết, nhưng cần phải hết sức thận trọng. Bởi, đầu tư hàng triệu tỷ đồng không phải chuyện chơi, không phải để chúng ta “dạo chơi” về cơ chế, chính sách, tiền của ngân sách. Không cẩn thận, có thể làm nên gánh nặng rất lớn cho nền kinh tế,

Do đó, phải chắc thắng, phải gắn trách nhiệm cá nhân với việc quyết định đầu tư cho ĐK.